Çocuklarda Ekokardiyografi (EKO) Nedir? Nasıl Yapılır?

Çocuk ekokardiyografisi, ses dalgalarından yararlanarak kalbin anatomik yapısını, odacıklarını ve kan akışını detaylıca gösteren ağrısız bir ultrason yöntemidir. Pediatrik girişimsel kardiyolojideki klinik rolü ise açık kalp ameliyatlarına gerek kalmadan yapılan kapalı tedavilerde tıbbi ekibe içeriden üç boyutlu ve anlık görsel rehberlik sunmasıdır.

Modern tıp teknolojileri sayesinde bu güvenilir görüntüleme sistemi, sadece bir teşhis aracı olmanın ötesine geçerek ameliyatsız onarım süreçlerinin merkezine yerleşmiştir. Tedavi planlamaları büyük ölçüde bu dijital ve radyasyonsuz haritalandırma üzerinden yürütülmektedir.

Özel kateterlerin vücut içinde doğru noktalara ulaştırılmasında yüksek çözünürlüklü cihazlar hayati bir önem taşır. Uzman hekimler, milimetrik düzeyde hassasiyet gerektiren zorlu adımları bu teknolojik kılavuzluk eşliğinde ilerletir.

Böylelikle minik kalplerdeki yapısal sorunlar, çocukları ağır cerrahi süreçlere maruz bırakmadan ve göğüs izi oluşturmadan güvenle yönetilir.

Çocuk ekokardiyografisi nedir ve kalpte nasıl çalışır?

Tıbbi cihazların çalışma prensipleri bazen karmaşık görünebilir ancak bu sistemin temelinde yatan mantık oldukça anlaşılırdır. Ekokardiyografi, tıpkı denizaltılarda kullanılan veya bazı canlıların doğada yönlerini bulmalarını sağlayan sonar sistemlerine benzer bir mantıkla çalışır. Çocuğun göğsüne sürülen su bazlı bir jel aracılığıyla cilt üzerinden yüksek frekanslı ses dalgaları gönderilir. Bizim kulakla duyamayacağımız kadar yüksek frekansta olan bu ses dalgaları, kalbin kas dokularına, içindeki zarlara, kapakçıklara ve damarların içinde akan kana çarparak bir yankı oluşturur.

Göğüs üzerine yerleştirilen ve prob adı verilen küçük başlık, geri dönen bu yankıları saniyenin binde biri gibi bir hızla toplayıp bilgisayar sistemine aktarır. Sistem bu verileri işleyerek ekranda hareketli, detaylı ve büyük oranda gerçeği yansıtan bir kalp görüntüsü oluşturur. Çocukların göğüs duvarlarının ince olması ve kaburgalar arasındaki boşlukların yetişkinlere kıyasla daha uygun bir açı sunması, elde edilen görüntülerin oldukça net olmasına katkıda bulunur.

Ekokardiyografi tanıda olduğu kadar günümüzde tedavide de oldukça yardımcı olmaktadır. Çocukların anatomik özellikleri ve görüntü kalitesinin yüksek olması nedeni ile, kalp anomalilerinin önemli bir kısmında hastaya damar yoluyla radyasyonlu boya verilerek yapılan geleneksel anjiyo incelemelerine duyulan ihtiyacı büyük ölçüde azaltır. Günümüzde kateter laboratuvarları sadece hastalıkların ne olduğunu anlamak için değil daha çok o hastalıkları tedavi etmek amacıyla kullanılır.

Hangi şikayetler çocuk ekokardiyografisi incelemesini gerekli kılar?

Çocuklarda kalp sağlığı ile ilgili durumlar bazen son derece gizli ilerleyebilir ve belirtiler çok hafif olabilir. Çoğu zaman rutin bir çocuk doktoru muayenesi sırasında kalpte üfürüm adı verilen normal dışı bir ses duyulması, bu incelemenin istenmesinin başlıca nedenlerinden biridir. Üfürümlerin büyük bir kısmı masum nitelikte olsa da kalpteki anatomik bir açıklığın veya kapakçıklardaki bir daralmanın işareti de olabilirler. Bu durumu netleştirmek için görüntüleme yöntemlerine başvurulur.

Bebeklik döneminde beslenirken çabuk yorulma veya kilo alamama gibi durumlar dikkate alınması gereken süreçlerdir. Daha büyük çocuklarda ise oyun oynarken veya spor yaparken yaşıtlarına göre çok daha hızlı tükenme gibi durumlar gözlemlenebilir. Ailelerin ve hekimlerin dikkatini çeken bazı genel belirtiler şunlardır:

• Morarma
• Çabuk yorulma
• Hızlı nefes alma
• Göğüs ağrısı
• Çarpıntı
• Bayılma
• Aşırı terleme

Bu tür şikâyetlerle karşılaşıldığında, kalbin yapısal ve işlevsel durumunu hastaya herhangi bir zarar vermeden veya ağrı hissettirmeden anlamaya yardımcı olan en etkili araçlardan biri yine ses dalgalarıyla yapılan bu görüntüleme sistemidir.

Farklı klinik durumlarda tercih edilen çocuk ekokardiyografisi çeşitleri nelerdir?

Her hastanın yaşı, kilosu ve kalbinde şüphelenilen anatomik farklılığın karmaşıklığı birbirinden değişiktir. Bu nedenle tıbbi teknolojiler, tek bir yöntemle yetinmek yerine ihtiyaca yönelik farklı görüntüleme seçenekleri geliştirmiştir. Örneğin sadece genel bir kontrol için gelen bir çocukla, ameliyatsız kalp deliği kapatma işlemine alınan bir çocuğun görüntüleme ihtiyaçları aynı olmaz. Hekimler planlanan işleme veya incelenmesi gereken detayın küçüklüğüne göre farklı problar ve yazılımlar kullanırlar.

Tıbbi gereksinimlere göre kullanılan temel ekokardiyografi türleri şunlardır:

• Transtorasik ekokardiyografi
• Transözofageal ekokardiyografi
• İntrakardiyak ekokardiyografi
• Fetal ekokardiyografi

Bu farklı yaklaşımların her biri, hekimlere kalbin farklı açılardan ve farklı derinliklerden haritasını çıkarma imkanı sunar. Böylece hastaya en uygun tedavi planının oluşturulması desteklenir.

Göğüs üzerinden yapılan klasik ekokardiyografi işlemi çocuklara nasıl uygulanır?

Poliklinik şartlarında en sık başvurulan yöntem transtorasik, yani göğüs duvarı üzerinden yapılan incelemedir. Bu işlem sırasında çocuğun sırt üstü veya hafifçe sol tarafına dönük yatması istenir. Göğüs kafesinin ön, yan ve bazen mide bölgesinin hemen üst kısımlarından alınan kesitlerle kalbin odacık büyüklükleri, duvarlarının kasılma gücü ve kanın damarlar içindeki akış hızları eş zamanlı olarak değerlendirilir.

Bu yöntemin en güzel yanlarından biri, çocuğun günlük kıyafetlerinin üst kısmını çıkarmasının yeterli olması ve işlemin tamamen ağrısız bir şekilde gerçekleştirilmesidir. Sedasyon veya anestezi gibi uygulamalara genellikle ihtiyaç duyulmaz. Çocuk uyanıkken, en sevdiği çizgi filmi izlerken, hatta bebekler annelerini emerken bile rahatlıkla yapılabilir. Elde edilen veriler, girişimsel bir işlem gerekip gerekmediğine karar verme aşamasında kritik bir öneme sahiptir.

Yemek borusundan yapılan transözofageal ekokardiyografi hangi durumlarda tercih edilir?

Bazen göğüs duvarı yapısı, cilt altı dokusu veya akciğerlerin kalbin önünü kapatması nedeniyle dışarıdan istenilen netlikte görüntü alınamayabilir. Ayrıca ameliyatsız tedavi yöntemleri sırasında milimetrik ölçümlere ihtiyaç duyulduğunda daha içeriden bir bakış açısı gerekir. Yemek borusu, anatomik olarak kalbin sol kulakçığına ve kalbin sağ ile sol odacıklarını ayıran orta duvara adeta yapışık denebilecek kadar yakındır. Bu komşuluk, tıbbi görüntüleme için harika bir fırsat sunar.

Esnek ve ince bir hortumun ucuna yerleştirilmiş küçük bir ultrason cihazının yemek borusuna indirilmesiyle gerçekleştirilen bu yöntemde kemik ve akciğer dokusu engeli aradan çıkmış olur. Böylece kalbin arka bölümleri, kapakçıkların ince detayları ve odacıklar arasındaki delikler oldukça yüksek bir çözünürlükle, hatta üç boyutlu olarak izlenebilir. Özellikle laboratuvarda delik kapatma işlemi yapılırken cihazın kenarlara oturup oturmadığını anlamak için bu iç bakış açısından sıklıkla faydalanılır. İşlem çoğunlukla çocukların rahat etmesi için uyku hali sağlanarak gerçekleştirilir.

Kalbin içinden görüntü alan intrakardiyak ekokardiyografi nasıl bir yöntemdir?

Tıp teknolojisinin ulaştığı en ileri noktalardan biri olan bu sistemde, görüntüleme kalbin dışından değil bizzat kalbin içinden yapılır. Kasıktaki bir toplardamardan kalbe kadar ilerletilen, kablo inceliğinde bir mikro ultrason cihazı kullanılır. Bu cihaz sayesinde görüntüler doğrudan kan akışının merkezinden, kalp odacıklarının içinden elde edilir.

Bu yöntemin önemli avantajlarından biri, yemek borusundan yapılan işlemlerdeki gibi hava yoluna veya solunum sistemine herhangi bir dış baskı oluşturmamasıdır. Özellikle genel anestezi almak istemeyen daha büyük çocuklarda veya bazı özel tıbbi durumlarda, hafif bir sakinleştirici eşliğinde işlemin yapılmasına olanak tanır. Kasıktan girilen tek bir damar yolu üzerinden hem tedaviyi yapacak aletler hem de yolu gösterecek olan bu ultrason kablosu kalbe yönlendirilir ve tedavi adımları içeriden izlenir.

Anne karnında yapılan fetal ekokardiyografi bebekler için neden büyük önem taşır?

Kalp sağlığına yönelik takipler çocuk doğduktan sonra başlamak zorunda değildir. Fetal görüntüleme sayesinde, bebek henüz anne karnındayken kalp anatomisi ve kan dolaşım dinamikleri incelenebilir. Genellikle hamileliğin on sekizinci ile yirmi ikinci haftaları arasında, annenin karın bölgesi üzerinden yapılan detaylı ultrasonografi ile bebeğin kalbindeki olası yapısal farklılıklar saptanabilir.

Bu erken teşhis imkanı, doğumu bekleyen aileler ve tıbbi ekipler için paha biçilemez bir zaman kazandırır. Kalbinde kritik bir yapısal sorun tespit edilen bebeğin doğumu, olası risklere karşı donanımlı üçüncü basamak bir çocuk kalp merkezinde planlanır. Böylece bebek doğar doğmaz zaman kaybedilmeden ihtiyaç duyulan tıbbi müdahaleler organize edilebilir ve gerekli durumlarda acil kateter işlemlerine hazırlıklı olunması sağlanır. Sağlıklı bulunan bebeklerin aileleri için ise hamileliğin geri kalanı büyük bir psikolojik rahatlama içinde geçer.

Ameliyatsız kalp deliği (ASD) tedavilerinde ekokardiyografi hekime nasıl yön verir?

Kalbin üst odacıkları olan kulakçıklar (atriyumlar) arasındaki zarımsı duvarda bir açıklık bulunması durumuna tıpta Atriyal Septal Defekt adı verilir. Bu açıklık nedeniyle akciğerlerden gelen temiz kanın bir kısmı sürekli olarak kalbin sağ tarafına geri kaçar. Zamanla bu fazladan kan yükü sağ kalbi yorabilir ve büyümesine neden olabilir. Çocuk girişimsel kardiyolojisi, uygun anatomik yapıdaki bu delikleri açık ameliyata gerek kalmadan kasıktan girerek kapatabilme yeteneğine sahiptir.

Bu ameliyatsız yöntemin planlanmasında ilk adım deliğin özelliklerinin detaylıca incelenmesidir. Kullanılacak nikel-titanyum alaşımlı şemsiye benzeri cihazların deliğe tutunabilmesi için delik etrafındaki doku kenarlarının belli bir uzunlukta olması beklenir. Cihazın kapakçıklara veya ana damarlara baskı yapmaması çok önemlidir. İşlem sırasında, cihazın sağ ve sol diskleri açıldığında hekimler ultrason ekranından durumu canlı olarak izlerler. Cihaz kalbe bırakılmadan önce küçük bir çekme testi uygulanır; cihazın yerinden kımıldamadığı ve komşu kapakların çalışmasını etkilemediği teyit edildiğinde işlem sonlandırılır ve böylece kan kaçağının durdurulması hedeflenir.

Karıncıklar arası deliklerin (VSD) kapatılmasında ekokardiyografi verileri neden kritiktir?

Kalbin alt odacıkları olan ve kanı pompalama görevini üstlenen karıncıklar (ventriküller) arasındaki duvarda delik olması durumuna Ventriküler Septal Defekt denir. Alt odacıklardaki basınç çok daha yüksek olduğu için bu bölgedeki deliklerin incelenmesi ve tedavisi farklı bir hassasiyet gerektirir. Tedaviye karar verilirken deliğin etrafındaki kas veya zar dokusunun durumu titizlikle haritalandırılır.

Bu deliklerin birçoğu kalbin ana atardamarı olan aort kapağına çok yakın konumlanabilir. Kan yüksek bir hızla delikten geçerken oluşturduğu çekim etkisiyle üstündeki aort kapağını aşağı doğru sarkıtabilir ve kapağın kapanmasını bozabilir. Bu yüzden cihaz yerleştirilirken aort kapağının çalışma mesafesinin korunması büyük önem taşır. Ayrıca kalbin elektriksel uyarılarını taşıyan sinir ağı bu bölgeden geçtiği için, yerleştirilen cihazın ritim sistemi üzerinde olumsuz bir etki yaratıp yaratmadığı işlem anında görüntüleme eşliğinde yakından takip edilir. Tedavi ile amaçlanan, kalbin sol tarafındaki hacim yükünün azaltılmasıdır.

Açık kalan kalp damarı (PDA) tıkanırken ekokardiyografi rehberliği nasıl kullanılır?

Anne karnındaki bebeklerin kan dolaşımında çok önemli bir yeri olan akciğer atardamarı ile vücuda kan taşıyan ana aort damarı arasındaki bağlantı, doğumdan sonraki birkaç gün içinde kendiliğinden kapanma eğilimindedir. Ancak Patent Duktus Arteriyozus denilen durumda bu bağlantı açık kalmaya devam eder. Açık kalan bu köprü nedeniyle akciğerlere gereğinden fazla kan pompalanır ve bu durum çocuklarda sık akciğer enfeksiyonları veya gelişme geriliği gibi şikayetlere yol açabilir.

Tedavi aşamasında yine ultrason teknolojisinden destek alınır. Açık kalan damarın uzunluğu, şekli ve en dar yeri hesaplanarak kullanılacak malzemenin türüne karar verilir. Anjiyografi sırasında ince uzun damarlar için sarmal teller, daha geniş damarlar için ise özel tıkaçlar tercih edilebilir. Bu cihazlar damar içine yerleştirilirken, cihazın yanlışlıkla akciğer atardamarında veya aort damarında bir darlığa yol açıp açmadığı canlı görüntülerle kontrol edilir. Tıkaç damara oturduğunda ve kaçak akım gözlemlenmediğinde tedavi aşaması büyük oranda tamamlanmış olur.

Daralan kalp kapaklarını açan balon işlemlerinde ekokardiyografi ölçümleri nasıl yardımcı olur?

Doğumsal kalp durumları her zaman deliklerle ilgili değildir; bazı çocuklarda kalbin içindeki kapakçıklarda yapışıklıklar veya darlıklar görülebilir. Sağ karıncıktan akciğerlere giden yoldaki pulmoner kapak veya vücuda kan pompalayan aort kapağı bu durumun sık yaşandığı bölgelerdir. Kapak dar olduğunda, kalp o kapağı açıp kanı fırlatabilmek için çok daha büyük bir güç harcamak zorunda kalır.

Ses dalgalarının Doppler özelliği sayesinde darlık bölgesinden geçen kanın hızı ve basınç farkı ölçülür. Elde edilen değerler kapağın ne kadar dar olduğunu gösterir. Eğer darlık seviyesi kalbi yoracak boyutlardaysa, perkütan/anjiyografik balon işlemi planlanır. Görüntüleme yardımıyla kapağın kendi doğal çapı milimetrik olarak ölçülür ve kapağın yapısına uygun boyutta sönük bir balon kasıktan kapağa kadar ilerletilir. Balon kapak hizasında saniyeler içinde şişirildiğinde, yapışık durumdaki kapak yaprakçıklarının ayrılması ve kan akışının rahatlatılması hedeflenir.

Aort damarı darlıklarında ekokardiyografi eşliğindeki müdahaleler nasıl planlanır?

Bazen darlık problemi kapakçıklarda değil doğrudan vücudun ana atardamarı olan aortun belirli bir bölgesinde meydana gelebilir. Aort koarktasyonu adı verilen bu durumda damarın inen kısmında kum saati benzeri bir boğumlanma oluşur. Bu boğumlanma, kalbin üst kısmına pompalanan kanın basıncını artırırken, vücudun alt kısımlarına ve bacaklara giden kanın basıncını düşürür. Bu dengesizlik kalbin duvarlarının zamanla kalınlaşmasına sebep olabilir.

Bu tür durumlarda ultrason cihazı ile darlığın tam yeri, uzunluğu ve damar duvarının kalınlığı incelenir. Çocuğun yaşına ve damarın yapısına göre, sadece balon kullanılarak genişletme yapılabileceği gibi, damar duvarının içeriden desteklenmesi için stent adı verilen metalik tüpler de yerleştirilebilir. Tüm bu adımlar sırasında damar lümeninin ne kadar genişlediği ve üst ile alt vücut bölümleri arasındaki kan basıncı farkının azalıp azalmadığı yine ses dalgalarının sağladığı verilerle anlık olarak takip edilir.

Morarmalı kalp hastalıklarında acil yatak başı ekokardiyografi müdahalesi nasıl fayda sağlar?

Bazı yenidoğan kalp hastalıkları oldukça kritik bir seyir izler. Bu hastalıklarda tanı koymadaki esas nokta ekokardiyografik incelemedir. Özellikle morarmalı yani siyanotik yenidoğanlarda ekokardiyografi hızlıca yapılmalı ve bebeğin bir hastalığı var ise tanı koyulmalıdır.

Örneğin kalpten çıkan iki büyük damarın ters bağlandığı transpozisyon gibi tablolarda, bebeğin vücudunda dolaşan kan yeterince oksijenlenemez. Böyle bir durumda bebeğin kanındaki oksijen seviyesi hızla düşer ve hayatta kalabilmesi için sağ ile sol dolaşım sistemleri arasında kanın birbirine karışabileceği acil bir bağlantıya ihtiyaç duyulur.

Zamanın çok kısıtlı olduğu bu tarz senaryolarda bebeğin kateter laboratuvarına taşınması bile zaman kaybı yaratabilir. Bu durumda hekimler yoğun bakım ünitesine giderek doğrudan yatak başında göğüs üzerinden yapılan ultrason rehberliğinde kasıktan kalbe ulaşırlar. Kulakçıklar arasındaki doğal zardan geçirilen küçük bir balon aniden şişirilip çekilerek burada yapay bir delik oluşturulur. Ekran üzerinden iki taraf arasında kan geçişinin sağlandığı görüldüğünde, bebeğin oksijen değerlerinin hızla yükselmesi ve asıl düzeltici müdahaleye kadar güvenli bir zaman aralığı yaratılması genellikle sağlanır.

Kalp işlemlerinde hastanın güvenliği için ekokardiyografi kullanımı hangi avantajları sunar?

Çocukluk çağında yapılan tıbbi müdahalelerde ailelerin en büyük endişelerinden biri işlemlerin taşıdığı riskler ve çocuğun yaşayacağı strestir. Ses dalgalarını kullanan bu teknolojinin en rahatlatıcı tarafı, son derece yüksek bir güvenlik profiline sahip olmasıdır. İşlemlerde iğne, kesi veya x-ışını kullanılmaması, hem bedensel hem de psikolojik travmaları en aza indirir. Eskiden sadece açık ameliyatlarla çözülebilen sorunların büyük bir kısmı artık bu yöntemlerin yönlendirmesiyle ameliyatsız şekilde yönetilebilmektedir.

Bu yöntemin sağladığı temel avantajlar aşağıdaki gibidir:

• Radyasyon içermemesi
• Ağrısız olması
• Tekrarlanabilir olması
• Hızlı sonuç vermesi
• Kontrast madde gerektirmemesi
• Yatıştırıcı ihtiyacını azaltması
• Yan etkisinin olmaması

Bu avantajlar sayesinde çocuklar işlemlerden çok daha az etkilenir, ebeveynler ise daha az kaygı yaşarlar. Görüntüleme sırasında elde edilen anlık veriler, hekimlerin olası riskleri saniyeler içinde fark edip önlem almasına da büyük ölçüde yardımcı olur.

Tedavi sonrası taburculuk ve ekokardiyografi ile uzun dönem takip süreçleri nasıl işler?

Kateter yöntemleriyle ameliyatsız tedavi gören çocuklar, açık kalp ameliyatı geçiren çocuklara kıyasla çoğunlukla daha hızlı bir toparlanma süreci yaşarlar. İşlemden sonra göğüs kafesinde herhangi bir kesi veya yara izi bulunmaması, çocuğun normal hayatına ve oyunlarına kısa sürede dönmesine imkan tanır. Genellikle hastalar işlemden bir süre sonra dinlendirilir ve durumları stabil bulunduğunda taburcu edilerek evlerine gönderilirler.

Ancak işlemlerin ameliyatsız olması, hastaların tamamen tıbbi gözetimden çıkacağı anlamına gelmez. Hekimler, yerleştirilen cihazların anatomik konumunu koruduğundan ve kalbin normal işleyişini sürdürdüğünden emin olmak için düzenli ultrason kontrolleri planlarlar. Rutin kontrollerin planlandığı genel zaman dilimleri şunlardır:

• Taburculuk öncesi
• Birinci ay
• Altıncı ay
• Birinci yıl
• Takip eden yıllık süreçler

Bu kontrollerde kalpte bırakılan şemsiye veya tıkaç cihazının çevresinde yeni doku oluşup oluşmadığı, herhangi bir kan kaçağı kalıp kalmadığı veya komşu kalp kapaklarının işlevlerinde bir değişiklik olup olmadığı incelenir. Aynı şekilde balon işlemleri sonrasında da kapakçıkların iyi çalışıp çalışmadığı ölçülür. Gelişmiş ekokardiyografi yöntemleri sayesinde, kalp hastalıkları teşhis aşamasından uzun dönem takiplerin sonuna kadar titizlikle izlenir ve çocukların sağlıklı bir yaşam sürmelerine katkıda bulunulur.

Prof. Dr. İbrahim Cansaran TANIDIR

Prof. Dr. İbrahim Cansaran Tanıdır, 20 yıla yakın klinik, akademik ve girişimsel deneyime sahip, doğuştan kalp hastalıkları, pediatrik girişimsel kardiyoloji, hibrit işlemler ve radyasyon azaltılmış / floroskopisiz kateterizasyon teknikleri alanlarında uluslararası düzeyde tanınan bir uzmandır.

Bugüne kadar hem ülkemizde hem de yurtdışında toplamda 10.000’in üzerinde pediatrik kardiyak kateterizasyon işlemi gerçekleştirmiş; kompleks yapısal kalp hastalıklarında ileri düzey girişimsel ve hibrit uygulamalara ülkemizde öncülük etmiştir.

Akademik üretkenliği 110 SCI/SCIE yayını, 1.440 atıf, H-indeksi 18 ile bilimsel olarak güçlü bir otoriteyi temsil etmektedir (Google Scholar, 2025).